Stjepan Radić (1871- 1928) Hrvatski   političar   Stjepan   Radić   je   rođen   u   mjestu   Trebarjevo   Desno   u   11.   lipnja   1871.   U   obitelji   kolara   Imbre   Radića bilo   je   11   djece,   a   sam   Stjepan   bio   je   deveto   po   redu   dijete.   Majka   (rođ.   Posilović)   bila   je   pametna   i   hrabra   žena.   Kao mladu   djevojku   seoski   starješina   htio   ju   je   udraditi   batinom   jer   je   prekasno   došla   raditi.   Ona   je   starješini   batinu   istrgla   iz ruku   i   potrgala.   Zbog   toga   je   osuđena   na   devet   dana   zatvora.   Nakon   izlaska   iz   zatvora   uputila   se   banu   Mažuraniću koju   ju   je   primio   i   saslušao   te   nakon   toga   seoskog   starješinu   raziješio   dužnosti.   No,   tu   njezinoj   hrabrosti   i   odlučnosti nije   bio   kraj   jer   je   jednom   prilikom   otišla   u   Beč   kada   bi   pred   carem   Franjom   Josipom   I   zatražila   da   njezin   najstariji   sin Andrija   bude   pušten   iz   vojske   i   pomogne   ocu   prehranjivati   mnogobrojnu   obitelj.   Javno   se   suprostavila   i   zagrebačkom velikom   županu   Stjepanu   Kovačeviću   prilikom   njegova   posjeta   martinskoveškoj   župi,   između   ostalog,   upitavši   ga   kako je   u   Hrvatskom   Saboru   mogao   reći   da   ima   dvije   domovine   -   Ugarsku   i   Hrvatsku,   "kada   je   domovina   isto   što   i   mati,   a svaki čovjek može imati samo jednu mater". Mladi   Stjepan   osnovnu   je   školu   pohađao   u   susjednom,   tri   kilometra   udaljenom,   selu   Martinska   Ves.   Roditelji   nisu   bili za   to   da   nastavi   školovanje   i   upiše   gimnaziju   u   Zagrebu   jer   je   od   rođenja   bio   kratkovidan.   Ipak   silno   se   želio   školovati te   je   nagovorio   tri   godine   starijeg   brata   Antu   da   mu   pomogne   u   toj   nakani.   Tako   je   Ante   mlađem   bratu   prvu   godinu školovanja plaćao stan, a Zagrebačko društvo čovječnosti davalo mu je objed u pučkoj kuhinji. Na   temelji   odličnih   ocjena   i   uzornog   vladanja   zagrebačko   Nabiskupsko   sirotiše   ponudilo   je   mladom   Radiću   smještaj. No,   uskoro   je   došao   u   sukob   s   voditeljem   sirotišta   koji   je   tjerao   mlađe   učenike   da   starijima   čiste   cipele,   a   na   što   je Radić   rekao   da   hoće   ukoliko   ih   zamole.   Zbog   toga   mu   je   voditelj   udario   šamar,   a   mladi   Radić   vratio   mu   je   istom mjerom.   Stvar   je   došla   do   ravnatelja   sirotiša   Krapca   koji   je   smijenio   voditelja,   a   budućeg   narodnog   tribuna   predložio nabiskupu   Mihaloviću   za   otpust   iz   sirotiša   na   temelju   svjedodžbe   okuliste   Jakopovića   prema   kojem   je   Radić   imao   za   2- 3 godine oslijepiti. Nadbiskup nije uvažio sugestiju ravnatelja i Radić je nastavio školovanje. Nakon   završene   treće   godine   gimnazijskog   školovanja   (1886.)   odlučio   je   putovati.   Na   put   je   krenuo   sam   iz   Zagreba   do Koprivnice   te   potom   Podravinom   i   Podunavljem   do   Zemuna   i   Beograda.   Vraćao   se   Posavinom   te   preko   Siska   u Zagreb.   O   svom   putovanju   vodio   je   dnevnik   u   koji   je   bilježio   "što   narod   misli   o   gospodi   i   o   vladi   i   kakvo   je   seljačko gospodarstvo u kojem kraju, kakve su škole i putovi". Tada je odlučio posvetiti se politici. Otac   je   šuteći   pristao,   a   majka   je   bila   oduševljena   savjetovavši   ga,   između   ostalog,   da   neka   "ne   bude   ni   pop   ni   fiškal, jer   da   fiškal   mora   iz   pravoga   načiniti   krivoga,   i   obratno,   a   popov   džep   nema   dna".   Poslije   praznika   nastavio   je školovanje,   ali   slijedile   su   nove   nevolje.   Ovaj   puta   s   razrednikom   koji   je   znao   tući   učenike,   a   mladi   Radić   smatrao   je svojom dužnošću braniti ih. Stvar   je   opet   došla   pred   ravnatelja   koji   mu   je   priznao   da   ima   pravo,   ali   i   savjetovao   da   napusti   zagrebačku   gimnaziju. Stoga   je   školovanje   nastavio   u   rakovačkoj   Realnoj   gimnaziji   (okolica   Karlovca).   Nakon   godine   dana   vratio   se   u   Zagreb jer su uvjeti u rakovačkoj gimnaziji bili gori od onih u zagrebačkoj. Nakon   završenog   petog   razreda   gimnazije   odlučio   se   na   novo   putovanje.   Ovaj   puta   proputovao   je   Štajersku,   Korušku, najveći dio Kranjske, Gradišku i Goricu te se preko Trsta i Hrvatskog primorja vratio u Zagreb. Polovicom   travnja   1888.   ban   Khuen-Hedervary   ukino   je   hrvatsku   operu   što   je   Radića   posebno   ogorčilo   te   je   odlučio nekako   iskazati   svoj   revolt.   Iste   godine   (30.   travnja)   posljednji   se   put   prikazivala   opera   Ivana   Zajca   Nikola   Zrinjski   i   u jednom   dijelu   trećeg   čina   paša   Sokolović   nudi   Zrinskom   hrvatsku   krunu   u   sultanovo   ime   ako   mu   preda   Siget,   a   Zrinski odgovara:   "Hrvatima   ne   treba   kralja,   Hrvatima   ban   je   kralj!"   Nakon   tog   prizora   Radić   ustaje   i   tri   puta   glasno   viče: "Slava   Zrinjskom,   dolje   tiran   Hedervary!"   Potom   je   uhapšen   i   priveden   na   saslušanje   gdje   mu   je   rečeno   da   će   biti pušten   ukoliko   izjavi   da   je   to   kazao   u   oduševljenju   predstavom.   On   je   to   odbio   učiniti   te   je   ostao   u   pritvoru   da   bi   potom bio   izveden   pred   sud.   Na   kraju   sudskog   procesa   isključen   iz   svih   srednjih   škola   i   dosuđen   mu   je   izgon   iz   Zagreba. Kako nije mogao biti u Zagrebu vratio se kući gdje je proboravio oko godinu dana. U   tih   godinu   dana   radio   je   sve   seljačke   poslove   i   učio   za   maturu.   U   jesen   1890.,   zahvaljujući   pomoći   prijatelja,   uspio   je isposlovati odobrenje za polaganje mature koju je položio 1891. na Realnoj gimnaziji u Rakovici. Poslije   položene   mature   odlučio   se   na   novo   putovanje.   Ovaj   puta   je   krenuo   preko   Like   u   Dalmaciju   došavši   do Obrovca   i   potom   do   Metkovića.   Odatle   je   pošao   u   Mostar   gdje   su   ga   neki   Srbi,   pred   kojima   je   govorio   s   velikim oduševljenjem   o   izložbi   Gospodarskog   društva   u   Zagrebu,   prijavili   da   širi   hrvatsku   propagandu.   Zbog   toga   je   nakratko opet    završio    u    zatvoru    te    je    osuđen    na    izgon    iz    Bosne    i    Hercegovine.    Pod    redarstvenom    pratnjom    vratio    se parobrodom u Rijeku odakle je proputovao taj dio Hrvatskog primorja i Gorskog Kotara. Na   zagrebački   Pravni   fakultet   upisuje   se   1891.   Dvije   godine   kasnije   isključen   je   s   fakulteta   zbog   javnog   napada   na bana   Khuen-Hedervarya   u   Sisku   (23.   srpnja   1893)   na   proslavi   tristogodišnjice   pobjede   bana   Tome   Bakača.   Prije proslave   dogovoreno   da   se   ne   drže   zdravice   pojedinim   osobama,   ali   je   mađaronski   načelnik   Fabac   nazdravio   Khuen- Hedervaryju.   Na   što   je   Radić   prosvjedovao   riječima:   "Mi   ovdje   slavimo   tristogodišnjicu   pobjede   hrvatskoga   bana,   a   ne slavimo   desetogodišnjice   pašovanja   madžarskoga   husara,   koji   se   sam   u   Saboru   nazvao   tim   imenom   i   još   rekao   da   se ponosi   tim   nazivom."   U   jesen   iste   godine   osuđen   je   na   četiri   mjeseca   strogog   zatvora   i   isključen   s   fakulteta.   Vrijeme provedeno   u   zatvoru   iskoristio   je   za   učenje   češkog   jezika,   a   nakon   puštanja   iz   zatvora   uputio   se   u   Prag.   Tu   u akademskom   društvu   Slavija   drži   tečajeve   hrvatskog   i   ruskog   jezika.   Koncem   1894.   upoznao   je   na   jednom   izletu   svoju buduću   suprugu,   maturanticu   učiteljske   škole.   S   njoom   se   vjenčao   u   Pragu   1898.   U   jesen   iste   godine   isključen   je   s praškog   sveučilišta   zbog   sukoba   s   jednom   policajcem,   a   povod   sukobu   bilo   je   raspuštanje   studentske   skupštine   zbog toga što je jednom od govornika previše pljeskalo. U   jesen   1895.   grupa   hrvatskih   studenata,   među   kojima   i   Stjepan   Radić,   organiziraju   javno   spaljivanje   mađarske zastave   u   Zagrebu.   Radića   je   dopao   zadatak   da   zadrži   zapovjednika   redarstva   Jovanovića.   Studeni   su   uhvaćeni, među   kojima   i   Radić   te   19.   studenog   1895.   osuđeni.   U   zatvoru   je   ostao   do   15.   svibnja   naredne   godine,   ali   mu   je onemogućen   daljni   studij   na   području   Austro-Ugarske.   Zato   odlučuje   otputovati   u   Rusiju   gdje   se   spremala   krunidba cara    Nikole    II.    No,    putem    je    skrenuo    u    istočnu    Moravsku    da    se    na    jednoj    želježničkoj    stanici    vidi    sa    svojom zaručnicom,   tada   učiteljicom   u   jednom   gorskom   moravskom   seocetu.   Zbog   toga   je   zakasnio   na   krunidbu   gdje   je   došlo do komešanja gomile te je smrtno stradalo oko 10 tisuća ljudi, a teško je ranjeno još i više. Saznavši   da   u   Parizu   postoji   Slobodna   škola   političkih   znanosti   odlučuje   otići   u   Francusku.   Krajem   siječnja   1897. dolazi   u   Pariz   i   u   jesen   iste   godine   upisuje   se   na   spomenutu   političku   školu.   Naredne   godine   doznaje   da   je   njegova zaručnica   dobila   posao   učiteljice   u   Pragu,   odakle   je   i   bila   rodom.   Bojeći   se   da   će   njezina   rodbina   biti   protiv   njihove veze   zbog   odlučuje   se   vjenačni   s   njom   u   Pragu   (23.   rujna   1898.).   Iz   Češke   sa   suprugom   dolazi   u   svoj   rodni   zavičaj gdje   baš   nije   dočekan   s   oduševljenjem   jer   su   se   rodbina   i   prijatelji   bojali   da   će   nekom   od   njih   pasti   na   teret   jer   niti   je svršio   škole   niti   imao   kakvo   zaposlenje.   Zato   čvrsto   odlučuje   dovršiti   školovanje   u   Parizu   i   1899.   putuje   u   Pariz   sa suprugom. Živjeći u oskudici, a počesto i gladan, u pet mjeseci završava akademsko školovanje. Po    završetku    školovanja    dolazi    u    Prag    (1899.).    Tu    stanuje    u    susjedstvu    budućeg    predsjednika    Čehoslovačke Massaryka,   tada   sveučilišnog   profesora   i   s   njim   se   sprijateljuje.   Piše   brojnim   češkim   listovima,   a   jedno   je   vrijeme   i   član redakcije   tjednika   Samostalnost   u   kojem   se   bavi   vanjskom   politikom.   Osim   u   novinama   piše   i   nekoliko   knjiga   na češkom    jeziku    (Suvremena    Hrvatska,    Slobodna    škola    političkih    znanosti    u    Parizu,    Južni    Slaveni,    Razmišljaji    iz međunarodne   politike).   U   tome   je   toliko   uspješan   da   ga   je   najstarije   češko   književno   društvo   Svatobor   priznalo   za češkog   književnika.   Kada   je   počeo   pisati   za   časopis   Radikalni   listy   od   redarstva   dobiva   nalog   da   smjesta   napusti   Prag i   austrijsku   polovicu Austro-Ugarske.   Odlučuje   otići   u   Zemun   gdje   je   bio   balkanski   dopisnik   za   neke   češke,   francuske   i ruske   listove.   U   Zemunu   boravi   oko   godinu   i   pol   dana.   U   Beograd   odlazi   rijetko   jer   teško   dobiva   dozvolu   za   prijelaz,   ali sklapa   kontakte   sa   srbijanskim   političarima   i   tiska   članke   u   Srpskom   književnom   glasniku.   Vladajući   srbijanski   političari nagovaraju   da   stupi   u   srbijansku   diplomatsku   službu,   ali   on   to   odbija.   U   Zemunu   piše   knjižicu   Kako   ćemo   iz   našeg   zla u   dobro   koje   se   smatra   jezgrom   socijalnog   programa   budućeg   HSS-a.   Knjižicu   je   dao   tiskati   o   svom   trošku,   a   ubrzo   po objavljivanju bila je zaplijenjena. Početkom   1901.   seli   se   u   selo   Konačnica   kraj   Daruvara.   Tu   provodi   nekoliko   mjeseci   u   velikoj   oskudici.   Jedno   je vrijeme   prije   izbora   i   zatvoren   jer   je   u   nekim   većim   podravskim   selima   seljacima   savjetovao   da   glasuju   za   oporbu. Nakon izbora Hrvatska ujedinjena opozicija izabire ga za svog tajnika (polovicom 1902.) i on se seli u Zagreb. Od   1902.   živi   u   Zagrebu   i   radi   kao   sekretar   Hrvatske   ujedinjene   opozicije.   Iste   godine   objavljuje   knjigu   Hrvati   i   Srbi   u kojoj   govori   o   međusobnim   odnosima.   Između   ostalog   u   knjizi   je   napisao   i   ove   retke:   "Tim   sramotnim   pojavama   izvor je   baš   u   tome,   što   se   misli,   da   se   borba   ima   voditi   do   istrage   (uništenja)   vaše   ili   naše,   a   sve,   gle,   oko   nas   svjedoči,   da se   ta   borba   vodi   do   istrage   vaše   i   naše...   Zdrav   razum   svakog   našeg   seljanina,   kojega   još   ne   otrovasmo   svojom 'politikom'   sudit   će   o   ovoj   borbi   'do   istrage   vaše   ili   naše'   kao   o   najstrašnijem   zločinstvu,   kao   o   pravom   narodnom izdajstvu...    danas    samo    kretenski    um    ili    zločinačka    duša    može    propovijedati    srednjovječnu    razornu    plemensku mržnju...   treba   što   prije   pokazati,   da   ipak   nismo   tako   besvijesna   masa,   da   bi   se   u   nas   do   vijeke   mogao   štrcati   tuđinski otrov razdora i mržnje, da već jednom hoćemo i možemo biti narod bilo to s dva, pa i više ravnopravnih imena." U   jesen   1902.   objavljuje   knjižicu   Najjača   stranka   u   Hrvatskoj   u   kojoj   iznosi   mišljenje   da   je   najjača   stranka   hrvatsko seljaštvo   kojeg   treba   organizirati   kako   bi   imao   i   stvarni   politički   utjecaj.   Kao   i   knjižica   Kako   ćemo   iz   našeg   zla   u   dobro   i ova   knjižica   je   zaplijenjena.   U   jesen   1902.   ponovno   počinje   tiskati   mjesečnik   Hrvatska   misao,   a   ujedno   je   i   glavni urednik   lista.   Prva   tri   dana   rujna   1902.   u   Zagrebu   izbijaju   protusrpski   prosvjedi   izazvani   člankom   u   zagrebačkom   listu Srbobran,   pretiskanom   iz   beogradskog   lista   Srpski   književni   glasnik   pod   naslovom   Rat   do   istrage   (uništenja).   Radić   je gledao   iz   svog   stana   kako   je   razbija   trgovina   jednog   Srbina.   Kada   se   razbijanje   drugog   dana   nastavilo   Radić   je   izašao pred   narod   i   održao   kratak   govor:   "Naši   nam   Srbi,   doduše,   svojim   prkosom   i   svojim   madžaronstvom   dosta   smetaju,   ali oni   su   naša   braća   i   zato   nije   čovječno,   ni   politički   mudro,   protiv   njih   ovako   postupati.   Mađari,   naprotiv,   s   kojima   imamo državnopravni   ugovor,   po   kojemu   u   Hrvatskoj   ima   vladati   samo   hrvatski   jezik   i   vijoriti   se   samo   hrvatska   zastava,   krše taj ugovor i žele učiniti od nas Hrvata svoje roblje. Ako,   dakle,   hoćete   protestirati   protiv   bezakonja   i   nasilja,   ima   dosta   prilike,   na   primjer   na   državnom   kolodvoru,   gdje   su sve   sami   protuzakoniti   mađarski   natpisi.   Vi,   koliko   vas   ima,   možete   igrajući   se   skinuti   sve   one   protuzakonite   napise, metnuti   ih   u   škrinju   i   poslati   u   Peštu   Kossuthu   i   Tiszi   da   ih   sebi   objese   na   nos."   U   prvi   mah   masa   je   htjela   nasrnuti   na Radića,   ali   su   zatim   neki   mladići   ipak   uspjeli   spriječiti   napad.   Razjarena   masa   potom   je   otišla   na   željeznički   kolodvor skinuti   mađarske   natpise.   Zbog   ovog   govora   Radić   je   uhićen   i   nakon   jednomjesečne   istrage   osuđen   na   šest   mjeseci tamnice. S   bratom   Antunom   1904.   osniva   HPSS   (Hrvatska   pučka   seljačka   stranka).   Ta   stranka   na   izborima   za   Hrvatski   Sabor (1908.)   dobiva   devet   mandata.   Radić   je   izabran   kao   zastupnik   u   Hrvatski   Sabor   u   izbornom   kotaru   Ludbreg.   Zanimljivo je   kako   je   pronalazio   članove   svoje   stranke,   on   je   to   opisao   ovako:   "Ja   sam,   uz   ostalo,   spomenuo   da   sam,   putujući hrvatskim   zemljama,   često   pitao   seosku   djecu   ima   li   u   njihovu   selu   takav   čovjek   koji   ni   kod   seoskoga   Židova   ne   pije, niti   se   općinskoga   bilježnika   boji,   a   ufa   se   i   popu   prigovoriti,   koji,   nadalje,   dobro   gospodari   i   svačiju   djecu   voli.   Kad   su mi   djeca   poslije   kratkog   vijećanja   otkrila   takva   čovjeka,   ja   bih   pošao   k   njemu   na   konak,   i   ako   sam   vidio   da   je   taj   čovjek još   i   pismen,   da   je   prijatelj   škole   i   da   njegova   žena   jede   s   njime   za   stolom,   onda   sam   ga   zabilježio   kao   budućega svoga   suosnivača   Seljačke   stranke."   Po   preporuci   prijatelja   Franje   Sodomke,   koji   mu   je   savjetovao   da   se   pored pisanja   knjiga   bavi   i   njihovom   prodajom,   osniva   knjižaru   i   papirnicu   pod   nazivom   Slavenska   knjižara.   U   studenome 1991.   počinje   s   radom,   ali   to   se   poklopilo   s   iznenadnim   raspuštanjem   Hrvatskog   Sabora,   nakon   čega   Radića   uhićuje policija   i   odvodi   ga   u   Osijek.   U   Osijeku   ostaje   do   kolovoza   1912.   kada   je   vraćen   u   Zagreb   i   uskoro   pušten   na   slobodu. U   to   vrijeme   Radićeva   supruga   rađa   četvrto   njihovo   dijete   tako   da   jedno   vrijeme   knjižaru   vode   Radić   i   njegove   dvije kćerke   -   12-godišnja   Milica   i   10-godišnja   Mira.   Potpuno   nevin   Radić   opet   završava   u   zatvoru   nakon   atentata   na komesara   Cuvaja.   Optužen   je   za   umiješanost   u   atentat   za   kojeg   nije   ni   znao   da   će   biti   izveden   niti   je   poznavao izvršitelja. Kako mu nisu mogli dokazati krivnju ponovno je na slobodi. U   studenome   1918.   na   sjednici   Narodnog   vijeća   suprostavlja   se   centralističko-hegemonističkom   načinu   ujedinjenja južnoslavenskih zemalja. Tada je izgovorio svoju čuvenu rečenicu: "Srljate kao guske u maglu." U   veljači   1919.   obraća   se   Mirovnoj   konferenciji   u   Parizu   Memorandumom   u   kome   zahtijeva   za   hrvatski   narod   pravo   na samodređenje   i   izražava   želju   da   Hrvatska   svojom   slobodnom   voljom   stupi   u   ravnopravnu   federativnu   zajednicu   sa Srbijom i Crnom Gorom. Od ožujka 1919. do studenog 1920. ponovo je u zatvoru ili pod istragom. Amnestiran   je   na   sam   dan   izbora   za   Konstituantu.   Sada   pod   imenom   Hrvatska   republikanska   seljačka   stranka   (HRSS) Radićeva stranka na izborima dobiva 50 mandata i tako postaje najveća hrvatska politička stranka. U srpnju 1923. putuje u London, Beč i Moskvu gdje svoju stranku učlanjuje u Seljačku Internacionalu. Po povratku u Zagrebu u siječnju 1925. uhićen je i predan sudu. Pušten je tek nakon što je njegova stranka (27.   ožujka   1925.)   dala   izjavu   u   beogradskoj   Narodnoj   skupštini   da   priznaje   monarhiju,   centralistički   Vidovdanski ustav, postojeći državni poredak i to nakon što je HRSS promijenila ime u HSS (Hrvatska seljačka stranka). Već u studenome (zbog nove orijentacije) Radić ulazi u Pašićevu vladu kao ministar prosvjete. U   veljači   1927.   ponovo   je   u   oporbi   i   tada   sklapa   koaliciju   sa   Samostalnom   demokratskom   strankom   pod   vodstvom Svetozara   Pribičevića.   Tako   nastaje   Seljačko-demokratska   koalicija   kojoj   je   Radić   bio   na   čelu.   Godinu   dana   kasnije (1928.)   dobio   je   mandat   ali   nije   sastavio   vladu.   Velikosrpski   političari   uviđaju   da   im   Radić   postaje   opasan   politički protivnik   te   organiziraju   atentat   na   Radića   i   hrvatske   zastupnike   u   Skupštini.   Hicima   iz   revolvera   dvorski   agent   i zastupnik   Radikalne   stranke   Puniša   Račić   (20.   svibnja   1928.)   usmrćuje   zastupnike   HSS-a   Pavla   Radića   i   Đuru Basaričeka. Stjepna Radić je smrtno ranjen i bitku za život gubi 8. kolovoza iste godine. Sahranjen je na zagrebačkom groblju Mirogoj, a sahrani su nazočile tisuće ljudi. Njegova   nasilna   smrt   pretvorila   je   Stjepana   Radića   u   hrvatsku   političku   ikonu   u   borbi   za   prava   seljaka   i   radnika   te slobodu hrvatskog naroda. Nakon njegove smrti broje političke opcije koristile su ga za svoje potrebe. Tijekom   2.   svjetskog   rata   u   okviru   hrvatskog   partizanskog   pokreta   formirana   je   (1943.)   brigada   nazvana   po   Antunu   i Stjepanu   Radiću.   Danas   se   portret   Stjepana   Radića   nalazi   na   novčanici   od   200   Kuna.   Također   brojne   ulice,   trgovi   i udruge u hrvatskim mjestima nose ime Stjepana Radića ili braće Radić.
LIJEVA
Sprovod Stjepana Radića u kolovozu 1928.
OPĆINA MARTINSKA VES